ڇا ڪرد ويڙھاڪ ايران خلاف جنگ جي شروعات ڪري رھيا آھن؟
آمريڪا ۽ اسرائيل جي حمايت سان ايراني ڪرد گروھن جي وڌندڙ سرگرمي تي ايران جو ڊرون حملو، ڊيڪالا واقعي کانپوءِ سرحدي علائقن ۾ ڇڪتاڻ وڌي وئي. ڪرد قوتون ممڪن زميني محاذ لاءِ تياريون تيز ڪري رھيون آھن جڏھن تہ تہران بغاوت جي خطري کان خبردار ڪري رھيو آھي.
ايراني ڪرد مخالف تنظيمون، خاص طور ڊيموڪريٽڪ پارٽي آف ايراني ڪردستان (پي ڊي ڪي آءِ)، ڪردستان فريڊم پارٽي (پي اي ڪي) ۽ پارٽي آف فري لائف آف ڪردستان (پي جاڪ)، ايران خلاف هلندڙ تڪرار ۾ آمريڪا ۽ اسرائيل سان هم آهنگ ٿي وڌيڪ فعال ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ پاڻ کي تيار ڪري رھيون آهن. هن نئين ويجھڙائپ جو بنياد آمريڪا طرفان پيش ڪيل تازي سياسي ۽ فوجي حمايت سان گڏ ماضي جي حڪمتِ عملي وارن لاڳاپن تي رکيل آهي.
صدر ٽرمپ جي گذريل هفتي ڪرد اڳواڻن سان سڌي رابطي کانپوءِ، ايران طرفان اڄ عراق جي ڪردستان واري علائقي ڊيڪالا ۾ ڪرد هيڊڪوارٽر تي ڪيل ڊرون حملو غالباً انھن قوتن جي متحرڪ ٿيڻ کي روڪڻ جي ڪوشش طور ڏٺو پيو وڃي، پر اها ڪوشش اثرائتي ثابت نہ ٿي.
هاڻي اهي تنظيمون آمريڪي انٽيليجنس سان ويجھي هم آهنگي ۾ سرحد پار ڪاررواين جي تيارين ۾ مصروف آهن، جڏهن تہ اسرائيلي-آمريڪي هوائي حملن کي زميني سطح تي سهارو ڏيڻ لاءِ ويڙھاڪن جي دستن کي منظم ڪري رھيون آهن. انھن هوائي حملن اڳ ئي ايران جي فوجي قيادت ۽ اهم دفاعي ڍانچي کي نمايان نقصان پهچايو آهي، جنھن سان علائقي جي تڪراري صورتحال وڌيڪ تيز ٿي وئي آهي.
هي ڪهاڻي آمريڪا ۽ ڪردن جي وچ ۾ ڏهاڪن تي پکڙيل لاڳاپن سان شروع ٿئي ٿي، اهڙا لاڳاپا، جن ۾ حڪمتِ عملي اتحاد، موقعاتي تعاون ۽ ڪڏهن ڪڏهن تلخ ڌوڪا بہ شامل رھيا آهن. اهي ئي پيچيدہ تجربا اڄ جي نئين اتحاد لاءِ پسمنظر ۽ بنياد مھيا ڪن ٿا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾، هينري ڪسنجر جي حڪمتِ عملي تحت آمريڪا عراقي ڪردن کي صدام حسين جي حڪومت خلاف هٿيار ۽ لاجسٽڪ مدد فراهم ڪئي. پر 1975ع ۾ ايران جي شاہ سان الجزائر معاهدي کانپوءِ واشنگٽن اوچتو پنھنجي حمايت واپس وٺي ڇڏي، جنھن جي نتيجي ۾ هزارين ڪرد عراقي فوج جي سخت انتقامي ڪارروائين جو شڪار ٿيا.
اهو ئي نمونو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيهر نظر آيو. خليج جنگ کانپوءِ آمريڪا ۽ اتحادي قوتن پاران اتر عراق مٿان لاڳو ڪيل نو-فلائي زونز، جيتوڻيڪ اصل ۾ انساني بحران کي روڪڻ لاءِ هئا، پر عملي طور ڪردستان ريجنل گورنمينٽ لاءِ هڪ محفوظ سياسي ۽ فوجي پناہ گاہ بڻجي ويا. ان قدم ڪردن کي پهريون ڀيرو پنھنجي علائقي ۾ حقيقي ۽ ادارتي خودمختياري قائم ڪرڻ جو موقعو ڏنو.
2010ع واري ڏهاڪي ۾ داعش خلاف جنگ دوران هي ڀائيواري ٻيهر نمايان ٿي سامھون آئي. براڪ اوباما ۽ بعد ۾ ٽرمپ جي شروعاتي انتظامي دور ۾ آمريڪا عراق جي پيشمرگا فورسز ۽ شام جي وائي پي جي ويڙھاڪن کي اربين ڊالرن جا هٿيار، فوجي تربيت ۽ ويجھي هوائي مدد فراهم ڪئي. انھن گڏيل ڪاررواين جي نتيجي ۾ موصل ۽ رقہ جھڙا اهم شهر داعش جي قبضي مان آزاد ڪرايا ويا، جنھن سان ڪرد قوتن جي زميني اثرائتي صلاحيت عالمي سطح تي تسليم ڪئي وئي.
ٽرمپ جي پهرين دورِ حڪومت دوران، 2017ع ۾ موصل جي فوجي آپريشن وقت پيشمرگا فورسز کي لڳ ڀڳ 800 ملين ڊالرن جي سڌي فوجي امداد فراهم ڪئي وئي. ان مرحلي دوران ڪرد دستن تيل سان مالا مال ڪِرڪُڪ شهر تي ڪنٽرول قائم ڪيو، جنھن سان گڏيل دشمنن خلاف زميني قوت طور سندن حڪمتِ عملي اهميت وڌيڪ نمايان ٿي سامھون آئي.
بهرحال، آڪٽوبر 2019ع ۾ آمريڪا ۽ ڪردن جي وچ ۾ اعتماد کي شديد ڌڪ لڳو، جڏهن ٽرمپ اوچتو اتر شام مان آمريڪي فوجن جي واپسي جو حڪم جاري ڪيو. ان فيصلي ترڪي کي آپريشن پيس اسپرنگ شروع ڪرڻ جو موقعو ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ 2 لک کان وڌيڪ ڪرد پنھنجن گھرن کان بي گھر ٿي ويا.
ان صورتحال ڪرد اڳواڻن ۾ ٻيهر اهو احساس پيدا ڪيو تہ کين هڪ ڀيرو ٻيهر اڪيلو ڇڏي ڏنو ويو آهي. نتيجي طور، پنھنجو اثر ۽ علائقائي موجودگي بچائڻ لاءِ ڪرد قوتن عارضي طور روس ۽ شام جي بشار الاسد حڪومت سان عملي تعاون قائم ڪيو، تہ جيئن بدلجندڙ فوجي ۽ سياسي حالتن ۾ پنھنجي پوزيشن برقرار رکي سگھن.
ان جي باوجود، ٽرمپ بعد ۾ ترڪي خلاف پابنديون لاڳو ڪيون ۽ پردي پٺيان ڪرد قوتن سان محدود تعاون ٻيهر بحال ڪيو. ساڳئي عرصي ۾، 2020ع ۾ آءِ آر جي سي جي قدس فورس جي ڪمانڊر قاسم سليماني جو قتل، جيڪو عراق جي ڪرد علائقن جي ويجھو ٿيو، ايران مخالف ڌرين لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ نفسياتي اشارو سمجھيو ويو. عراق جي ڪردستان ريجنل گورنمينٽ جي حدن اندر رھندڙ جلاوطن ايراني ڪرد گروھ ان سڄي صورتحال جو ويجھي سان جائزو وٺي رھيا هئا.
پي ڊي ڪي آءِ جھڙيون تنظيمون، جن جون تاريخي جڙون 1946ع جي مختصر مھاباد جمھوريہ سان ڳنڍيل آهن، 1960ع کان 1980ع واري ڏهاڪي تائين گوريلا ڪاررواين ذريعي تهران سان مسلسل ٽڪراءَ ۾ رھيون. ٻئي طرف، پي جي اي ڪي 2004ع کان ايران خلاف هٿياربند بغاوت جاري رکندي آئي آهي، جنھن دوران هزار کان وڌيڪ آءِ آر جي سي اهلڪار مارجي چڪا آهن.
نومبر 2024ع ۾ ٽرمپ جي ٻيهر چونڊ ۽ جنوري 2025ع ۾ سندس حلف کڻڻ سان واشنگٽن جي ايران بابت پاليسي وڌيڪ جارحاڻي رخ اختيار ڪرڻ لڳي. 2001ع ۾ افغانستان ۾ استعمال ٿيل حڪمتِ عملي مان سبق وٺندي، جتي آمريڪي هوائي حملن اترين اتحاد جي زميني پيشقدمي کي طاقت ڏني، ٽرمپ جي ٽيم خاموش سفارتي رابطن ذريعي ايراني ڪرد ڌڙن کي ٻيهر پنھنجي حڪمتِ عملي ۾ شامل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون.
فيبروري 2026ع تائين، جڏهن اسرائيلي انٽيليجنس ڪرد اڪثريتي اتر اولھ ايران، يعني روجھلات، ۾ آءِ آر جي سي جي فوجي ڍانچي ۽ ڪمزورين جو تفصيلي جائزو وٺي رهي هئي، تڏهن پي ڊي ڪي آءِ، پي اي ڪي، پي جي اي ڪي ۽ ڪومالا تي ٻڌل ڪرد ڌڙن جو هڪ گڏيل اتحاد 22 فيبروري تي اربيل ۾ قائم ڪيو ويو.
هن اتحاد جو اعلانيل مقصد ايران جي اسلامي جمھوري نظام کي ختم ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي ڪرد علائقن لاءِ وسيع خودمختياري يا سياسي خوداراديت حاصل ڪرڻ هو. اهو اتحاد نہ رڳو فوجي هم آهنگي لاءِ ٺهيو، پر علائقائي ۽ بين الاقوامي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ گڏيل سياسي پليٽفارم طور پڻ پيش ڪيو ويو.
ساڳئي وقت، سي آءِ اي طرفان ڪرد گروھن تائين هٿيار پهچائڻ جو عمل بہ شروع ڪيو ويو. انھن هٿيارن ۾ اينٽي ٽينڪ گائيڊڊ ميزائل ۽ ننڍا ڊرون شامل هئا، جيڪي هٿيار 1 مارچ کان ڪردستان ريجنل گورنمينٽ جي چينلن ذريعي قنديل جبلن ۾ موجود ڪيمپن تائين پهچايا ويا. سرڪاري طور انھن هٿيارن کي “مشوري ۽ مدد” واري پيڪيجز جو نالو ڏنو ويو تہ جيئن حقيقي فوجي مدد کي لڪايو وڃي.
28 فيبروري تي جنگ جي شروعات ڪرد قوتن ۽ آمريڪا–اسرائيل جي وچ ۾ ٺهندڙ ڀائيواري کي وڌيڪ پختو بڻائي ڇڏيو. آمريڪي ۽ اسرائيلي هوائي حملا آءِ آر جي سي جي ٻن هزار کان وڌيڪ هدفن تي ڪيا ويا، جن ۾ سپريم ليڊر علي خامنائي سان لاڳاپيل مرڪز ۽ سنندج، مھاباد ۽ اروميہ ۾ موجود فوجي بيس شامل هئا، هي اهي ئي علائقا آهن جتي ڪرد بغاوتون تاريخي طور تي آساني سان منظم ٿي سگھن ٿيون.
مھم جي شروعاتي ڪلاڪن دوران، 1 ۽ 2 مارچ تي ٽرمپ سڌي طرح ڪردستان ريجنل گورنمينٽ جي اڳواڻن مسعود بارزاني (ڪي ڊي پي) ۽ بافل طالباني (پي يو ڪي) سان ٽيليفون تي رابطو ڪيو. ان کان پوءِ پي ڊي ڪي آءِ جي سربراہ مصطفيٰ حجري ۽ پي اي ڪي جي ڪمانڊرن سان پڻ الڳ الڳ سڌيون ڳالھيون ڪيون ويون، جن ۾ ممڪن فوجي هم آهنگي بابت خيال ونڊيا ويا.
ايڪسيئوس جي رپورٽ موجب، ٽرمپ انھن رابطن دوران “آمريڪي مقصدن کي واضح ڪري رھيو هو” ۽ زميني ڪاررواين لاءِ سياسي حمايت، انٽيليجنس شيئرنگ ۽ ممڪن هٿيارن جي فراهمي جي آڇ ڪري رھيو هو، تہ جيئن آءِ آر جي سي جي باقي بچيل ڍانچي کي سبوتاز ڪري سگھجي ۽ ايران جي اندروني علائقن ۾ بغاوتي لھر کي هوا ڏني وڃي. ساڳي حڪمتِ عملي کي اسرائيلي وزيراعظم نتنياهو بہ وائيٽ هائوس جي دوري دوران اجاگر ڪيو، جتي هن ڪرد قوتن کي اسرائيل جي مفادن جي لحاظ کان هڪ امڪاني “مغربي محاذ” طور پيش ڪيو.
انھن آڇن ڪرد ڌڙن جي سياسي موقف کي تيز رفتار فوجي تيارين ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. پي اي ڪي جي ترجمان حنا يزدانپنا 28 فيبروري تي عوامي بيان ۾ حملن جي آجيان ڪندي چيو: “ايران جي عدم استحڪام جو سرچشمو پاڻ تهران آهي؛ اسان انھن قوتن سان گڏ بيهڻ لاءِ تيار آهيون جيڪي آزادي آڻڻ چاهين ٿيون.”
ساڳئي وقت پي جاڪ 2022ع جي احتجاجي تحريڪ مان اڀرندڙ نعري “ژن، جيان، آزادي” (عورت، زندگي، آزادي) کي ٻيهر سياسي ۽ فوجي تحرڪ جو نشان بڻايو، ۽ اندازاً پنج هزار کان ڏه هزار تائين تجربيڪار ويڙھاڪن کي منظم ڪيو. انھن مان ڪيترائي اڳ ۾ داعش خلاف جنگ ۾ حصو وٺي چڪا هئا، ۽ هاڻي عراق جي سرحدي جبلن مان آپريشنل دستن طور متحرڪ ڪيا ويا.
اربيل ۾ ٿيل آمريڪي صلاح مشورن، جن جي رائٽرز تصديق ڪئي آهي، خاص طور فوجي حڪمتِ عملي تي مرڪوز هئا. انھن ۾ آءِ آر جي سي جي چوڪين تي درستگي سان حملا ڪرڻ، فوجي سپلائي لائينن کي مفلوج بڻائڻ، ۽ ڪرد اڪثريتي شهرن ۾ شهري مزاحمت کي منظم ڪرڻ جھڙا قدم شامل هئا. انھن قدمن جو مقصد ايران جي ڪمزور ٿيندڙ فوجي وسيلن مان فائدو وٺڻ هو، جن بابت آءِ ڊي ايف جو اندازو آهي تہ اهي پنھنجي اصل گنجائش جي لڳ ڀڳ ويہ سيڪڙو کان بہ گھٽ رھجي ويا آهن.
آمريڪا طرفان ڪنھن بہ سڌي فوجي موجودگي جو واعدو نہ ڪيو ويو. تنھن هوندي بہ، پردي پٺيان سي آءِ اي جي رابطاڪار عملدارن کي آپريشنن جي هم آهنگي ۽ رھنمائي ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا ماضي ۾ سليماني جي دور دوران هلندڙ ڳجھي تعاون واري طرز جي ياد ڏياري ٿي.
ايران جو ردعمل ان وڌندڙ سرگرمي بابت سندس ڳڻتي کي ظاهر ڪري ٿو. 3 مارچ تي ايران ميزائل حملي ذريعي پي ڊي ڪي آءِ جي هڪ هيڊڪوارٽر کي نشانو بڻايو. ان کانپوءِ اڄ، ڪجھ ڪلاڪ اڳ، اربيل جي ڀرسان ڊيڪالا واري علائقي ۾ هڪ ڪرد ويڙھاڪ گروھ جي بيس تي واقع هٿيارن جي گودام تي ڊرون حملو ڪيو ويو.
آءِ آر جي سي جو مھاجر-6 ڊرون، جيڪو ڪرمانشاہ مان اڏايو ويو هو، حملي دوران ٻن ويڙھاڪن کي زخمي ڪيو، هٿيارن جي ذخيري ۾ باہ لڳائي ۽ ويجھن عمارتن کي بہ نقصان پهچايو. سيڪيورٽي ذريعن جو چوڻ آهي تہ هي ڪارروائي ممڪن طور انھن آمريڪي-ڪرد منصوبن کي اڳواٽ ناڪام بڻائڻ جي ڪوشش هئي، جن بابت ايران کي سگنل انٽيليجنس ذريعي معلومات ملي چڪي هئي.
سيڪيورٽي ذريعن هن حملي کي سڌي طرح ٽرمپ جي تازن ٽيليفون رابطن ۽ اربيل ۾ ٿيل حڪمتِ عملي واري ملاقاتن سان جوڙيو آهي، جتي ڪرد اڳواڻن اتر اولھ ايران ۾ ممڪن فوجي ڪاررواين بابت منصوبابندي ڪئي هئي. حملي کان پوءِ ڪردستان ريجنل گورنمينٽ جي پيشمرگا فورسز فوري طور علائقي کي پنھنجي ڪنٽرول ۾ وٺي سيڪيورٽي سخت ڪئي ۽ ان واقعي کي علائقائي خودمختياري جي کليل ڀڃڪڙي قرار ڏئي مذمت ڪئي. ساڳئي وقت اتحادي ڪرد اڳواڻن جو چوڻ هو تہ هو ان حملي جو جواب ڏيڻ لاءِ تيار آهن، ۽ حملي کانپوءِ پکڙجندڙ دونھي جي منظرن جي وچ ۾ نون ويڙھاڪن جي ڀرتي جو عمل بہ تيز ڪيو ويو.
ڊيڪالا جو هي حملو واضح ڪري ٿو تہ ڪرد قوتون عملي طور ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرار ۾ ڪهڙي نموني شامل ٿي رھيون آهن. اهي رسمي طور آمريڪي يا اسرائيلي فوجن جو حصو نہ آهن، پر عملي طور هڪ پراڪسي زميني قوت طور ڪم ڪري رھيا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 500 ڪلوميٽر ڊگھو محاذ کولڻ جي صلاحيت رکن ٿا.
انھن جا لڳ ڀڳ ڏه هزار ويڙھاڪ زاگروس جبلن جي اهڙي جغرافيائي پٽي تي ڪنٽرول رکن ٿا، جيڪا گوريلا جنگ لاءِ نھايت موزون سمجھي وڃي ٿي. اهي دستا هِٽ-اينڊ-رن طرز جي ڪاررواين لاءِ تربيت يافتہ آهن، ۽ سندن بنيادي هدف خاص طور آءِ آر جي سي جا اهي يونٽ آهن، جيڪي هن وقت ٻين علائقن ۾ اسرائيل يا ڪتائب حزب اللہ جھڙن گروھن سان لاڳاپيل محاذن ڏانھن ڌيان ڏئي رھيا آهن.
آمريڪي هٿيارن جي فراهمي انھن قوتن کي پنھنجي حقيقي فوجي وسيلن کان وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿي. مثال طور، مين پيڊس جھڙا هٿيار هيٺ اڏامندڙ ڊرونن يا هيليڪاپٽرن کي ڪيرائڻ جي صلاحيت رکن ٿا، جڏهن تہ اسرائيلي هوائي حملا زميني ڪاررواين کان اڳ مخالف هدفن کي ڪمزور يا غيرفعال بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. اهڙي هم آهنگي زميني ۽ هوائي حڪمتِ عملي کي هڪ ئي آپريشنل ڍانچي ۾ ڳنڍي ٿي.
تاريخي مثال پڻ اهڙي حڪمتِ عملي جي اثرائتي هجڻ ڏانھن اشارو ڪن ٿا. 2014ع ۾ پيشمرگا فورسز داعش خلاف ڪاررواين دوران اهم فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون، جڏهن تہ 2001ع ۾ افغانستان ۾ اترين اتحاد آمريڪي هوائي مدد سان طالبان جي حڪومت کي ڊاهڻ ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. ساڳئي نموني، ڪرد قوتون هتي بہ اهو زميني عنصر فراهم ڪري رھيون آهن جيڪو صرف هوائي حملن ذريعي حاصل نٿو ٿي سگھي، ۽ جيڪو ممڪن طور ايران جي اندروني طاقت کي ڪمزور ڪرڻ جو سبب بڻجي سگھي ٿو.
تنھن هوندي بہ هن حڪمتِ عملي سان لاڳاپيل خطرا بہ گھٽ ناهن. ترڪي، پي جاڪ جي پي ڪي ڪي سان لاڳاپن سبب، صورتحال تي ويجھي نظر رکي رھيو آهي ۽ ٽرمپ حڪومت کي احتياطي پيغام بہ موڪلي چڪو آهي. ٻئي طرف عراقي شيعہ مليشيا ڪردستان ريجنل گورنمينٽ جي تيل سان مالا مال ميدانن کي نشانو بڻائڻ جون ڌمڪيون ڏئي رھيا آهن. ايران پڻ خبردار ڪري چڪو آهي تہ جيڪڏهن بغاوتون ڀڙڪي نڪرن تہ هو سخت فوجي ڪارروائي ڪندو، اهڙي ڪارروائي جنھن کي ڪُجھ مبصر “انفل طرز جي نسل ڪشي” سان تشبيہ ڏئي رھيا آهن.
تنھن هوندي بہ، موجودہ حالتن ۾ اتحاد قائم رھندو نظر اچي ٿو. ڪرد اڳواڻ واضح طور جنگ کانپوءِ سياسي خودمختياري يا ادارتي ضمانتن جو مطالبو ڪري رھيا آهن، جڏهن تہ آمريڪا وڏي پيماني تي فوجي جاني نقصان کان بچندي ايران ۾ حڪومتي تبديلي آڻڻ جي حڪمتِ عملي اختيار ڪرڻ چاهي ٿو. ساڳئي وقت اسرائيل لاءِ هي بندوبست آءِ آر جي سي جي ڌيان کي ٻين محاذن ڏانھن ورھائڻ جو وسيلو بڻجي سگھي ٿو. ٽرمپ جي سفارتي توازن واري طرز، هڪ طرف مسعود بارزاني سان رابطا برقرار رکڻ ۽ ٻئي طرف ترڪي جي صدر رجب طيب اردگان سان سڌي ڳالھ ٻولھ، علائقائي ردعمل کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش طور ڏٺو پيو وڃي.
مختصر طور، 1970ع واري ڏهاڪي جي تلخ تجربي کان وٺي 2026ع جي ڊرون ۽ غير روايتي جنگ تائين، ڪرد قوتون هاڻي ٽرمپ جي پيش ڪيل موقعن وسيلي ايران خلاف هلندڙ تڪرار جي مرڪزي حڪمتِ عملي ۾ وڌيڪ گھري طرح شامل ٿينديون نظر اچي رھيون آهن، جنھن جو تازو مثال ڊيڪالا جو واقعو آهي. سندن ڪارروايون ممڪن آهي تهران تي دٻاءُ وڌائين ۽ شايد وچ اوڀر جي سياسي جغرافيہ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جو سبب بڻجن پر اهو بہ امڪان موجود آهي تہ تاريخ پاڻ کي ورجائي ۽ ڪرد هڪ ڀيرو ٻيهر وڏي طاقتن جي تبديل ٿيندڙ پاليسين جو شڪار بڻجن.
4 مارچ 2026ع، شام 4:44 پاڪستاني وقت تائين ملندڙ رپورٽن موجب، مواصلاتي بليڪ آئوٽ جي حالتن ۾ ويڙھاڪ پنھنجا هٿيار ٻيهر تيار ڪري رھيا آهن، ۽ سندن نظرون ايران ڏانھن مرڪوز آهن.