1979 کان 2026 تائين: ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا وچ ۾ وڌندڙ تڪرار جي تاريخ ڇا آھي؟
پنج ڏھاڪن تي پکڙيل ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا جي ڇڪتاڻ ھاڻي کليل فوجي تڪرار ۾ تبديل ٿي وئي آھي، جنھن جا اثر ايٽمي سلامتي، توانائي مارڪيٽن ۽ سڄي وچ اوڀر جي سياسي مستقبل تي پئجي رھيا آھن.
ايران-اسرائيل-آمريڪا جنگ، جيڪا 28 فيبروري 2026ع تي شروع ٿي، لڳ ڀڳ پنجن ڏهاڪن تي پکڙيل ان دشمني جو نتيجو آهي جنھن جون جڙون 1979ع جي ايراني اسلامي انقلاب تائين پهچن ٿيون. هي تڪرار هاڻي مڪمل جنگ جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي، جتي آمريڪا ۽ اسرائيل گڏيل ايران مٿان فوجي حملا ڪري رھيا آهن. رپورٽن موجب ايران جي سپريم ليڊر آيت اللہ علي خامنائي بہ هن ڇڪتاڻ دوران مارجي ويو آهي. هي جنگ صرف موجودہ سياسي تڪرار تائين محدود ناهي، پر ان ۾ قديم فارسي ۽ يهودي تاريخي رقابت بہ جڙيل آهي، جيڪا هاڻي جديد ايٽمي ڇڪتاڻ، علائقائي طاقت جي مقابلي ۽ پراڪسي جنگين سان وڌيڪ پيچيدہ بڻجي چڪي آهي.
فارس ۽ يهودين جي تاريخي لاڳاپن جون جڙون 539 قبل مسيح تائين پهچن ٿيون، جڏهن سائرس اعظم بابل فتح ڪرڻ بعد بابلين جي قيد ۾ رکيل يهودين کي آزاد ڪيو. ان قدم سان يروشلم ۾ عبادتگاہ جي ٻيهر تعمير ممڪن ٿي، جنھن کي يهودي روايتن ۾ هڪ اهم واقعو سمجھيو وڃي ٿو. ڪُجھ تاريخدانن موجب اهو واقعو اهڙي تاريخي موڙ طور ڏٺو وڃي ٿو جنھن جو حوالو اسرائيلي اڳواڻ نيتنياهو بہ 2026ع ۾ پنھنجي بيانن ۾ ڏنو هو.
تنھن هوندي بہ، وقت سان گڏ فارس ۽ يهودين جي لاڳاپن ۾ هميشہ هم آهنگي نہ رهي. وچئين دور ۾ ڪُجھ دور اهڙا بہ آيا جڏهن مختلف حڪمرانن جا پاڻ ۾ تشدد ۽ قتلِ عام جا واقعا پيش آيا، جيڪي ماضي جي ٻين دورن ۾ موجود مذهبي رواداري جي روايتن جي ابتڙ هئا. بعد ۾ عثماني-فارسي جنگين (16هين کان 19هين صدي) علائقي جي سياسي سرحدن ۽ طاقت جي توازن تي اثر وڌو. ان عرصي دوران ڪيترن يهودي برادرين مختلف سلطنتن جي وچ ۾ رھندي سُني ۽ شيعا سياسي ورھاڱي جي ماحول ۾ پنھنجا لاڳاپا ۽ اتحاد برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
پهلوي خاندان جي حڪمراني دوران ايران اسرائيل ۽ آمريڪا سان ويجھا لاڳاپا قائم ڪيا. ايران 1948ع کان پوءِ اسرائيل کي تيل فراهم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ 1950ع ۾ اسرائيل کي باضابطہ طور تسليم ڪيو. سرد جنگ جي دور ۾ ايران سوويت يونين جي اثر کي روڪڻ لاءِ قائم ٿيل فوجي اتحاد سينٽو ۾ بہ شامل ٿيو.
ان عرصي ۾ ايران جي خفيہ اداري ساواڪ ۽ اسرائيل جي موساد وچ اوڀر ۾ عرب قومپرست تحريڪن جي خلاف گڏيل طور تي ڪم ڪيو. ساڳئي وقت آمريڪا شاہ محمد رضا پهلوي جي جديديت واري پاليسين جي حمايت ڪئي، جيتوڻيڪ ڪيترن حلقن طرفان حڪومت جي جبر ۽ انساني حقن بابت خدشن کي گھڻو ڪري نظرانداز ڪيو ويو.
فيبروري 1979ع ۾ آيت اللہ روح اللہ خميني جي اڳواڻي ۾ ٿيل اسلامي انقلاب شاہ محمد رضا پهلوي جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو. انقلاب کان پوءِ ايران اسرائيل سان پنھنجا پراڻا لاڳاپا مڪمل طور ختم ڪري ڇڏيا. نئين قيادت آمريڪا کي “عظيم شيطان” ۽ اسرائيل کي “ننڍو شيطان” قرار ڏنو، جڏهن تہ شيعا اسلامي نظريي جي بنياد تي انقلاب کي علائقي ۾ ڦهلائڻ جي ڳالھ ڪئي وئي.
نومبر 1979ع ۾ تهران ۾ آمريڪي سفارتخاني تي قبضي دوران 52 آمريڪي سفارتي عملدارن کي يرغمال بڻايو ويو، جيڪي 444 ڏينھن تائين قيد ۾ رھيا. ان واقعي کان پوءِ ايران ۽ آمريڪا جا سفارتي لاڳاپا مڪمل طور ختم ٿي ويا. آمريڪي صدر جمي ڪارٽر پاران يرغمالين کي ڇڏائڻ لاءِ ڪيل فوجي آپريشن ناڪام رھيو، جنھن ٻنھي ملڪن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو.
1980ع ۾ عراقي صدر صدام حسين ايران تي حملو ڪيو، جنھن سان اٺ سالن تي پکڙيل خونريز جنگ شروع ٿي. ان جنگ دوران آمريڪا گھڻو ڪري عراق جي حمايت ڪئي، جنھن ۾ انٽيليجنس معلومات ۽ ٻين سهولتن جي فراهمي شامل هئي، جڏهن تہ عراق ڪيميائي هٿيار بہ استعمال ڪيا. ان جي ابتڙ، ڪُجھ رپورٽن موجب اسرائيل ڳجھي نموني ايران کي هٿيار وڪرو ڪيا، جنھن کي بعد ۾ ايران–ڪنٽرا اسڪينڊل سان ڳنڍيو ويو.
جنگ جي آخري سالن ۾ خليج فارس ۾ تڪرار وڌيڪ وڌيو. 1988ع ۾ آمريڪي بحري ٻيڙي يو ايس ايس ونسينس ۽ ايران وچ ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي ۽ ساڳئي سال آمريڪي فوج غلطي سان ايران ايئر جي جھاز 655 کي ڪيرايو، جنھن ۾ 290 شهري مسافر مارجي ويا. هي جنگ انتهائي تباہ ڪُن ثابت ٿي، جنھن ۾ 10 لک کان وڌيڪ ماڻھو مارجي ويا. جنگ کان پوءِ ايران پنھنجي فوجي ڍانچي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، خاص طور تي اسلامي انقلابي گارڊ ۽ ان جي قدس فورس کي، جيڪي بعد ۾ علائقائي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ لڳا.
1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن دوران ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ڇڪتاڻ سڌي جنگ بدران گھڻو ڪري پراڪسي جنگين جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي. 1997ع ۾ صدر محمد خاتمي جي چونڊ سان ايران ۾ اصلاح پسند سياست سامھون آئي، جنھن ڪُجھ حد تائين عالمي سطح تي نرمي ۽ سفارتي رابطا وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. پر 2002ع ۾ آمريڪي صدر جارج ڊبليو بش پنھنجي تقرير ۾ ايران کي “برائي جي محور” جو حصو قرار ڏنو، جنھن سان ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ڇڪتاڻ ٻيهر وڌي وئي. ان ئي عرصي ۾ اسرائيلي اڳواڻ نتنياهو بہ ايران جي وڌندڙ اثر جي مقابلي تي زور ڏيندو رھيو.
ساڳئي وقت ايران لبنان ۾ حزب اللہ جي حمايت جاري رکي. حزب اللہ 1982ع ۾ اسرائيل جي لبنان تي حملي کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ ايران طرفان مالي، فوجي ۽ سياسي مدد حاصل ڪندي رهي. اندازن موجب ايران هر سال 400 ملين ڊالر کان وڌيڪ امداد فراهم ڪندو رھيو.
1985ع ۾ حزب اللہ جي منشور ۾ اسرائيل کي ختم ڪرڻ جو عزم ظاهر ڪيو ويو. وقت سان گڏ حزب اللہ ڏکڻ لبنان ۾ گوريلا جنگي حڪمت عملي اختيار ڪري اسرائيلي فوج خلاف مزاحمت جاري رکي، جنھن جو نتيجو اهو نڪتو تہ اسرائيل کي سال 2000ع ۾ ڏکڻ لبنان مان پنھنجي فوجون واپس ڪڍڻيون پيون.
2006ع ۾ لبنان جنگ تڏهن شروع ٿي جڏهن حزب اللہ اسرائيلي فوجين کي اغوا ڪيو. ان کان پوءِ اسرائيل ۽ حزب اللہ وچ ۾ سخت جنگ ڇڙي پئي. هن تڪرار دوران لڳ ڀڳ 1,200 لبناني ۽ 160 اسرائيلي مارجي ويا. جنگ واضح فتح کان سواءِ ختم ٿي، پر ان سان ايران جي پراڪسي جنگ واري حڪمت عملي کي وڌيڪ اهميت ملي. ساڳئي عرصي ۾ ايران جا حماس سان لاڳاپا بہ وڌيڪ مضبوط ٿيا، جيڪي 1990ع واري ڏهاڪي کان قائم هئا. ٻئي انتفاضہ دوران حماس جي ويڙھاڪن کي IRGC ۽ حزب اللہ کان تربيت ۽ مدد ملي. 2005ع کان پوءِ غزہ ۾ حماس جي ڪنٽرول کان پوءِ ايران اسرائيل خلاف استعمال ٿيندڙ راڪيٽن ۽ فوجي سهولتن لاءِ مالي مدد فراهم ڪندو رھيو.
ايران جو ايٽمي پروگرام اصل ۾ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا جي پروگرام "امن لاءِ ايٽم" تحت شروع ٿيو، جڏهن آمريڪا شاہ جي حڪومت کي سول ايٽمي ٽيڪنالاجي ۾ مدد فراهم ڪئي. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ ايران تي الزام لڳايو ويو تہ هن يورينيم افزودگي جا ڳجھا پروگرام جاري رکيا. 2002ع ۾ نطنز جي ايٽمي سهولت جي انڪشاف کان پوءِ بين الاقوامي ايٽمي توانائي ايجنسي، ايران جي پروگرام بابت جاچ شروع ڪئي. 2005ع ۾ صدر محمود احمدي نژاد جي تڪراري بيانن ـ جن ۾ اسرائيل خلاف سخت موقف شامل هو، عالمي سطح تي ڇڪتاڻ کي وڌيڪ تيز ڪيو.
ان کان پوءِ 2006ع کان 2010ع تائين گڏيل قومن ايران تي ڇہ پابنديون لاڳو ڪيون. ساڳئي عرصي ۾ 2010ع ۾ “اسٽڪسنيٽ” نالي سائبر حملو ٿيو، جنھن کي گھڻو ڪري آمريڪا ۽ اسرائيل سان ڳنڍيو ويندو آهي. هن سائبر حملي ايران جي نطنز پلانٽ ۾ لڳ ڀڳ 1,000 سينٽرفيوجز کي نقصان پهچايو ۽ ايران جي ايٽمي پروگرام کي عارضي طور سست ڪري ڇڏيو.
2010ع واري ڏهاڪي ۾ ايران جي ايٽمي پروگرام سبب عالمي سطح تي جنگ جو خطرو وڌي ويو. آمريڪي صدر بارڪ اوباما جي دور ۾ سفارتي ڪوششن تحت 2013ع ۾ ڳجھي ڳالھين جو سلسلو شروع ٿيو، جنھن جو نتيجو 2015ع ۾ گڏيل جامع ايڪشن پلان جي صورت ۾ نڪتو. هن معاهدي تحت ايران يورينيم افزودگي کي 3.67 سيڪڙو تائين محدود ڪرڻ، 300 ڪلوگرام تائين اسٽاڪ رکڻ ۽ بين الاقوامي ايٽمي توانائي ايجنسي جي نگراني قبول ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان جي بدلي ۾ ايران تي لڳل اقتصادي پابندين ۾ نرمي آندي وئي، جنھن سان اندازي مطابق 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ معاشي رليف مليو.
تنھن هوندي بہ اسرائيلي وزيراعظم نتنياهو هن معاهدي جي سخت مخالفت ڪئي. هن 2015ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ۾ تقرير ڪندي چيو تہ هي معاهدو ايران کي مستقبل ۾ ايٽمي هٿيار ٺاهڻ کان نہ روڪيندو. بعد ۾ مئي 2018ع ۾ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ JCPOA مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ ان کي “بدترين معاهدو” قرار ڏنو. ان کان پوءِ آمريڪا ايران تي سخت اقتصادي پابنديون ٻيهر لاڳو ڪيون. نتيجي طور ايران جي تيل جي برآمد اڌ کان بہ گھٽ ٿي وئي، قومي ڪرنسي ريال جي قيمت ڪري پئي ۽ ملڪ ۾ مھانگائي 40 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي.
ساڳئي عرصي ۾ ايران جي فوجي حڪمت عملي ۾ جنرل قاسم سليماني اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو اسلامي انقلابي گارڊ جي قدس فورس جو سربراہ هو. سليماني علائقي ۾ ايران سان لاڳاپيل گروھن کي منظم ڪرڻ ۾ مرڪزي شخصيت رھيو. يمن ۾ حوثي تحريڪ (2014ع کان پوءِ) سعودي عرب خلاف حملن ۾ ملوث رهي، جڏهن تہ عراق ۾ پاپيولر موبلائيزيشن فورسز داعش خلاف جنگ (2014–2017) کان پوءِ بہ سرگرم رھيون ۽ ڪُجھ گروھن آمريڪي فوجي اڏن تي 100 کان وڌيڪ حملا ڪيا. ان دوران 2020ع ۾ ابراهيمي معاهدا (ابراهيم اڪارڊز) طئي ٿيا، جن تحت اسرائيل، گڏيل عرب امارات ۽ بحرين وچ ۾ سفارتي لاڳاپا عام ڪيا ويا. ڪيترن تجزيہ نگارن موجب اهي معاهدا علائقي ۾ ايران جي وڌندڙ اثر کي متوازن ڪرڻ جي ڪوشش طور بہ ڏٺا ويا.
2020ع واري ڏهاڪي ۾ ايران، آمريڪا ۽ اسرائيل جي وچ ۾ ڇڪتاڻ آهستي آهستي لڪل ٽڪراءَ مان نڪري کليل فوجي مقابلي ڏانھن وڌڻ لڳي. جنوري 2020ع ۾ بغداد ۾ ڊرون حملي دوران ايران جي قدس فورس جي ڪمانڊر قاسم سليماني مارجي ويو. ان واقعي کان پوءِ ايران عراق ۾ موجود آمريڪي فوجي اڏن تي ميزائل حملا ڪيا، جن ۾ ڪيترائي آمريڪي فوجي زخمي ٿيا ۽ ڪيترن کي دماغي ڌڪ (ٽي بي آئي) جا اثر ٿيا. هن واقعي سان علائقي ۾ ڇڪتاڻ وڌيڪ وڌي وئي.
بعد ۾ آمريڪي صدر جو بائيڊن ايران سان ايٽمي معاهدي کي بحال ڪرڻ لاءِ ڳالھيون شروع ڪيون، پر اهي ڪوششون ڪامياب نہ ٿيون. فيبروري 2021ع ۾ IAEA ايران تي ايٽمي مواد سان لاڳاپيل سرگرمين بابت خدشن جو اظهار ڪيو. ساڳئي سال ايران ۾ ابراهيم رئيسي جي قيادت هيٺ سخت گير حڪومت اقتدار ۾ آئي، جنھن کان پوءِ ايران يورينيم افزودگي کي 60 سيڪڙو تائين وڌايو، جيڪا ايٽمي هٿيارن لاءِ گھربل سطح (90 سيڪڙو) جي ويجھو سمجھي وڃي ٿي.
7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس پاران اسرائيل تي وڏي حملي ۾ لڳ ڀڳ 1,200 اسرائيلي مارجي ويا. اسرائيل ۽ آمريڪا ايران تي الزام لڳايو تہ هن حماس کي مالي ۽ فوجي مدد فراهم ڪئي، جيتوڻيڪ ايران سڌي ريت منصوبابندي ۾ ڪردار جي ترديد ڪندو رھيو. ان کان پوءِ علائقي ۾ ايران سان لاڳاپيل مختلف گروھن جون ڪارروايون وڌيون. حزب اللہ اسرائيل تي هزارين راڪيٽ فائر ڪيا، جڏهن تہ حوثي گروھ ڳاڙھي سمنڊ (ريڊ سي) ۾ جھازن تي حملا ڪيا. ساڳئي وقت شام ۽ عراق مان ڊرون ۽ ميزائل حملا اسرائيل ۽ آمريڪي هدفن ڏانھن ڪيا ويا. اپريل 2024ع ۾ ايران سڌو سنئون اسرائيل ڏانھن 300 کان وڌيڪ ڊرون ۽ ميزائل فائر ڪيا، جن مان گھڻا اسرائيل ۽ ان جي اتحادي دفاعي نظامن ذريعي روڪيا ويا. ان جي جواب ۾ اسرائيل اصفهان ۾ ڪُجھ هدفن تي محدود حملا ڪيا.
ان عرصي دوران اسرائيل ايران سان لاڳاپيل ڪيترن اهم اڳواڻن ۽ ڍانچن کي نشانو بڻايو. رپورٽن موجب سيپٽمبر 2024ع ۾ حزب اللہ جو اڳواڻ حسن نصرااللہ مارجي ويو، جڏهن تہ ڊسمبر 2024ع ۾ شام ۾ بشار الاسد جي حڪومت بہ ختم ٿي وئي. ساڳئي وقت حماس جي ڪيترن اڳواڻن کي بہ نشانو بڻايو ويو. 12 جون 2025ع تي IAEA ايران جي ايٽمي ذميوارين بابت خدشا ظاهر ڪيا. ان کان پوءِ اسرائيل 13 جون 2025ع تي “آپريشن رائزنگ لائين” شروع ڪيو، جنھن ۾ ايران جي ايٽمي سهولتن، ميزائل ڍانچي ۽ سائنسدانن کي نشانو بڻايو ويو.
هن تڪرار کي عام طور “ٻارھن ڏينھن جي جنگ” طور ياد ڪيو ويندو آهي. 21 جون 2025ع تي آمريڪا بہ ڪارروائين ۾ شامل ٿيو ۽ ايران جي ڪُجھ اهم ايٽمي سهولتن، جھڙوڪ فورڊو، تي حملا ڪيا. رپورٽن موجب انھن حملن سان ايران جو ايٽمي پروگرام ڪيترن مھينن لاءِ پوئتي هٽي ويو، جڏهن تہ تڪرار دوران 610 کان وڌيڪ ايراني مارجي ويا.
2025ع ۾ ٽرمپ جي واپسي کان پوءِ واشنگٽن ٻيهر “وڌ ۾ وڌ دٻاءُ 2.0” واري حڪمتِ عملي اختيار ڪئي ۽ عمان وسيلي ٿيندڙ ڳالھين ۾ “صفر افزودگي” جو مطالبو سامھون آيو. ايران اندر احتجاجن جي نئين لھر بہ جاري رهي، جتي 2022ع ۾ مھسا اميني جي موت جي گونج، وڏي پيماني تي گرفتاريون ۽ جاني نقصان بابت دعوائون، ۽ خامنائي جي صحت بابت افواهون سياسي ماحول کي وڌيڪ تکو ڪري رھيون هيون.
ساڳئي وقت IAEA بابت “ڀڃڪڙين/غير تعميل” جون ڳالھيون، آمريڪي “ڊيڊ لائينن” ۽ علائقي ڏانھن فوجي اثاثا موڪلڻ جون خبرون بہ ڇڪتاڻ وڌائيندي رھيون. جڏهن علائقي ۾ ڪيترائي پراڪسي محاذ ڪمزور يا محدود ٿيا تہ ايران پاڻ کي وڌيڪ اڪيلو ۽ دٻاءَ هيٺ محسوس ڪرڻ لڳو ۽ اسرائيل ۾ بہ سڌي ڪارروائي لاءِ دٻاءُ وڌندو ويو.
28 فيبروري تي دعويٰ ڪئي وئي تہ آمريڪا ۽ اسرائيل گڏيل طور وڏي پيماني تي حملا شروع ڪيا، جن ۾ ٽوماهاڪ ميزائل، F-35 جھاز ۽ ڊرون آپريشن شامل هئا. هن بيان مطابق حملا ايران جي فوجي ڪمانڊ، IRGC جي ڪُجھ اعليٰ عملدارن، ۽ ايٽمي ڍانچي سان لاڳاپيل هنڌن (جھڙوڪ فورڊو، نطنز، اصفهان) سميت ڪُجھ هوائي اڏن ۽ ٻين هدفن ڏانھن منسوب ڪيا ويا. ان ئي روايت ۾ اهو بہ چيو ويو تہ سپريم ليڊر خامنائي کي بہ نشانو بڻايو ويو ۽ ڪُجھ اهم شخصيتون مارجي ويون. ٽرمپ طرفان بہ اهو موقف سامھون آيو تہ هن ڪارروائي جو مقصد “ايٽمي خطري کي روڪڻ” هو، جڏهن تہ ڪُجھ بيانن ۾ “حڪومت جي تبديلي” جو اشارو بہ پڙھيو ويو.
ايران طرفان اسرائيل تي ميزائل حملا ۽ علائقي ۾ موجود آمريڪي اڏن (بحرين، قطر، يو ائي، اي، ڪويت وغيرھ) تي حملن جون رپورٽون سامھون آيون. ڪُجھ رپورٽن ۾ آمريڪي فوجين جي جاني نقصان ۽ خليجي شهرن تائين حملا پهچڻ جون ڳالھيون ڪيون ويون. ان سان گڏ هرمز جي لنگھ بابت بندش يا روڪاوٽ جي دعواہ سبب تيل جي مارڪيٽ تي فوري اثر پيو ۽ تيل جي قيمتن ۾ تيز واڌ بابت انگ پڻ ٻڌايا ويا. جاني نقصان بابت مختلف ڌرين کان مختلف انگ سامھون آيا، ايران ۾ 787+ (جن ۾ 175 ٻارن جو بہ ذڪر)، اسرائيل ۾ 20+،، متحدہ عرب امارات ۾ 1+، لبنان ۾ 52+، شامل آهن.
رپورٽن موجب ايران طرفان سعودي ۽ ڪويت ۾ ڪُجھ هنڌن (سفارتخانا، هوٽل، ايئرپورٽ) تي حملي جون دعوائون بہ سامھون آيون ۽ “لامحدود جنگ” وارو سخت موقف بہ ورجايو ويو. ٻئي پاسي آمريڪا ۽ اسرائيل طرفان “حملا جاري” رکڻ جون خبرون، هٿيارن جي ذخيرن بابت خدشا، ۽ خليج ۾ “انشورنس يا اسڪارٽ” جھڙا جملا بہ بحث جو حصو بڻيا. عوامي سطح تي بہ صورتحال تيز ٿي: ڪُجھ هنڌن تي انخلا، جھازن جي بندش ۽ توانائي يا گيس سپلاءِ بابت روڪاوٽن جون رپورٽون آيون.
ڪائونسل آن فارن رليشنز موجب موجودہ صورتحال ۾ ڪو بہ واضح حل نظر نٿو اچي. سندن خيال آهي تہ ايران جي ايٽمي صلاحيتن کي روڪڻ شايد عارضي طور ممڪن هجي، پر ڊگھي مدي ۾ سياسي يا حڪومتي خال پيدا ٿيڻ جو خطرو بہ وڌي سگھي ٿو، جيڪو علائقي کي وڌيڪ غير مستحڪم ڪري سگھي ٿو.
دي ايٽلانٽڪ جي تجزيي مطابق هن تڪرار سان خليج جي ملڪن جو اعتماد سخت متاثر ٿيو آهي. ڪُجھ تجزيانگارن جو خيال آهي تہ علائقي ۾ سفارتڪاري بدران فوجي پاليسين کي وڌيڪ اهميت ملي سگھي ٿي. ساڳئي وقت عراق ۾ ڪُجھ ويڙھاڪ گروھن جي ڪمزور ٿيڻ، حزب االلہ جي دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪرڻ ۽ ترڪي جي نسبتاً غيرجانبدار موقف جھڙيون تبديليون بہ ڏسڻ ۾ اچي رھيون آهن، جڏهن تہ توانائي ۽ پناهگيرن جا مسئلا بہ وڌي سگھن ٿا.
بوڪنگ انسٽيٽيوشن جو چوڻ آهي تہ علائقي ۾ وڌندڙ فوجي دٻاءُ ۽ خطري جي احساس سبب غلط حساب ڪتاب ٿيڻ جو امڪان وڌي ويو، جنھن ڪري اوچتو ۽ وڏي پيماني تي حملي جو خطرو وڌيڪ حقيقي بڻجي ويو.
سيٽلائيٽ تصويرن ۾ نطنز جي ايٽمي مرڪز مٿان صبح جو هلڪو ڌنڌ ڇانيل نظر اچي ٿو. مبصرن لاءِ اهو منظر ڄڻ 2010ع جي اسٽڪسنيٽ سائبر حملي جي ياد کي ٻيهر جيئرو ڪري ٿو. ڪيترن تجزين موجب 2026ع جي جنگ رڳو هڪ جديد فوجي تڪرار ناهي پر اها 1979ع جي ايراني انقلاب کان وٺي وڌيڪ پراڻي تاريخ، ايتري قدر جو 539 قبل مسيح جي فارسي سلطنت سان ڳنڍيل تاريخي تسلسل جي عڪاسي بہ ڪري ٿي.
رپورٽن موجب 28 فيبروري تي پيش آيل هڪ واقعي ۾ سپريم ليڊر آيت اللہ علي خامنائي جي هيليڪاپٽر سانحي جو ذڪر ڪيو ويو، جنھن بابت سرڪاري ميڊيا مختلف دعوائون سامھون آنديون. ڪُجھ بيانن ۾ آمريڪي F-35 جھازن ۽ بنڪر بسٽر بمباري جو حوالو ڏنو ويو، جڏهن تہ علائقي جا مبصر هن واقعي کي 2020ع ۾ قاسم سليماني جي ڊرون حملي ۾ موت سان بہ ڀيٽين ٿا.
ساڳئي وقت ايران اندر سياسي غيريقيني بابت بہ ڳالھيون جاري رھيون، خاص طور تي جڏهن واضح جانشيني جو اعلان سامھون نہ آيو. ان سان گڏ IRGC اندر ممڪن تبديلي يا صفائي بابت افواهن تي بہ بحث ٿيندو رھيو. عام ماڻھن ۾ بہ تاريخي حوالن سان ڳالھيون ٻڌڻ ۾ آيون، جتي ڪُجھ ماڻھو پراڻي بادشاهي دور بابت سرگوشيون ڪندا رھيا.
1982ع ۾ اسرائيل جي لبنان تي حملي کان پوءِ حزب اللہ وجود ۾ آئي، جنھن کي ايران کان وڏي مالي ۽ فوجي مدد ملي، اندازن موجب ساليانو 400 ملين ڊالر کان وڌيڪ ايران طرفان حزب اللہ کي مدد ملي، وقت سان گڏ حزب اللہ ڏکڻ لبنان ۾ اسرائيل خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز بڻجي وئي، جڏهن تہ 2006ع جي لبنان جنگ بغير واضح نتيجي جي ختم ٿي. ساڳئي عرصي ۾ حماس انتفاضہ دوران راڪيٽ حملا شروع ڪيا ۽ 2014ع کان پوءِ يمن ۾ حوثي تحريڪ ڳاڙھي سمنڊ (ريڊ سي) ۽ خليجي رستن تي حملن سبب علائقي ۾ ڇڪتاڻ وڌائي ڇڏي هئي. اهڙي طرح ايران سان لاڳاپيل گروھن جو هڪ نيٽ ورڪ، جنھن کي اڪثر “محورِ مزاحمت” چيو ويندو آهي، اسرائيل جي چوڌاري اثر وڌائيندو رھيو.
2015ع جو JCPOA معاهدو ڪُجھ عرصي لاءِ ڇڪتاڻ گھٽائڻ جو موقعو بڻيو پر آمريڪا ۽ اسرائيل وچ ۾ ان بابت اختلاف برقرار رھيا. بعد ۾ 2018ع ۾ ڊونلڊ ٽرمپ آمريڪا کي ان معاهدي مان ڪڍي ڇڏيو، جنھن کان پوءِ ايران تي پابنديون ٻيهر سخت ٿي ويون. اقتصادي دٻاءَ سان گڏ ايران يورينيم افزودگي کي 60 سيڪڙو تائين وڌائي ڇڏيو، جنھن عالمي سطح تي خدشا وڌايا.
7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس جي حملي کان پوءِ علائقي ۾ تڪرار تيزي سان وڌيو. اسرائيل ۽ آمريڪا ايران تي حماس جي مالي مدد جا الزام لڳايا، جڏهن تہ حزب اللہ طرفان بہ سرحدي حملن جو سلسلو جاري رھيو. ساڳئي عرصي ۾ شام ۽ ٻين هنڌن تي سياسي تبديليون ۽ فوجي ڪارروايون پڻ علائقائي توازن کي متاثر ڪنديون رھيون.
جون 2025ع ۾ اسرائيل جي “رائزنگ لائين” ڪارروائي دوران ايران جي ايٽمي ۽ ميزائل سان لاڳاپيل هدفن تي حملا ڪيا ويا، جڏهن تہ ڪُجھ رپورٽن موجب آمريڪا بہ فورڊو جھڙين سهولتن خلاف ڪاررواين ۾ شامل ٿيو. ان تڪرار ۾ سوين جاني نقصان جون رپورٽون سامھون آيون. ڪُجھ عرصي لاءِ جنگبندي جو تاثر پيدا ٿيو، پر ڇڪتاڻ مڪمل طور ختم نہ ٿي.
بعد ۾ 2025ع ۾ ٽرمپ جي واپسي کان پوءِ ايران سان ڳالھين لاءِ آخري تاريخون ۽ دٻاءُ وڌايو ويو. عمان ۾ سفارتي ڪوششون ڪامياب نہ ٿيون، ۽ فيبروري 2026ع ۾ IAEA ايران جي ايٽمي سرگرمين بابت سخت خدشا ظاهر ڪيا. ان کان پوءِ علائقي ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪاررواين جون رپورٽون سامھون آيون.
حاليہ رپورٽن موجب ايران ۽ ان جي مخالفن وچ ۾ ميزائل ۽ هوائي حملن جو سلسلو جاري آهي. ڪُجھ حملن سبب خليج جي علائقن، آمريڪي فوجي اڏن ۽ ٻين هنڌن تي جاني ۽ مالي نقصان جون خبرون بہ سامھون آيون آهن. هرمز بابت خدشن سبب عالمي تيل مارڪيٽن تي بہ اثر پيو آهي ۽ تيل جي قيمتن ۾ واڌ جا امڪان ظاهر ڪيا پيا وڃن.
ساڳئي وقت علائقي جي سياست ۾ وڏيون تبديليون نظر اچي رھيون آهن. ڪُجھ پراڪسي گروھن جي سرگرمين ۾ گھٽتائي يا تبديلي جا اشارا ملن ٿا، جڏهن تہ عراق، لبنان ۽ ٻين ملڪن ۾ سياسي توازن نئين مرحلي ۾ داخل ٿيندي نظر اچي ٿو. ايران اندر بہ ڪڏهن ڪڏهن احتجاج ۽ سياسي بحث جون رپورٽون سامھون اچن ٿيون.
ڪُجھ تجزيہ نگارن موجب، جھڙوڪ سي ايف آر ۽ دي اٽلانٽڪ جا مبصر، موجودہ صورتحال علائقي جي سياسي ڍانچي ۾ ڊگھي مدي واري تبديلي جو سبب بڻجي سگھي ٿي. ڪُجھ خيال ڪن ٿا تہ طاقت جي خال يا سياسي افراتفري جو خطرو بہ موجود آهي، جڏهن تہ ٻيا چون ٿا تہ علائقو نئين توازن ڏانھن وڌي سگھي ٿو.
انھيءَ پسمنظر ۾ وڏو سوال اڃا بہ برقرار آهي:
ڇا ايران ۽ علائقو نئين سياسي نظام يا استحڪام ڏانھن وڌندا يا تڪرار وڌيڪ ڊگھي عرصي تائين جاري رھندو؟ قديم فارسي سلطنت کان وٺي جديد وچ اوڀر تائين پکڙيل هي تاريخي سلسلو اڃا تائين پنھنجي ايندڙ باب جو انتظار ڪري رھيو آهي.