نج سنڌو جي ديوتا اڏيرو لال جو جنم ۽ نج سنڌو جي عيد!

اڏيري لال جي شخصيت بابت سنڌ ۾ ٻه مکيہ روايتون هلندڙ آهن۔ هندو کيس “اڏيري لال” يا “جھولي لال” جي نالي سان سڃاڻين ٿا ۽ کيس جھولي لال جو اوتار سمجھن ٿا۔ سندن روايت موجب، اڏيرو لال نصرپور ۾ رتنراءِ لوهاڻي جي گهر ۾ چيٽي چنڊ جي ڏينھن، سنبت 1007 ۾ ڄائو۔ چون ٿا تہ ڄمڻ وقت هن ايستائين ماءُ جو کير نہ پيتو، جيستائين سنڌو درياه جو پاڻي سندس وات ۾ نہ وڌو ويو۔ انھيءَ روايت مطابق کيس “درياه شاه جي اوتار” جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو۔ اڄ بہ اڏيري لال جا هزارين مريد هندستان، پاڪستان ۽ دنيا جي ٻين ملڪن ۾ رهن ٿا، جيڪي هر سال چيٽي چنڊ وڏي عقيدت سان ملھائيندا آهن۔ چيٽي چنڊ جي موقعي تي ڪيترائي ڀڳت سنڌ ۾ بہ اچي گڏ ٿيندا آهن، اڏيري لال جا پنجڙا ڳائيندا آهن ۽ بهراڻا ڪڍندا آهن۔ ڀارت ۾ اڏيري لال جو ڏڻ “سنڌيت” جو هڪ اهم اهڃاڻ سمجھيو وڃي ٿو۔ هن بزرگ کي “جھولي لال” ۽ “پلي وارو پير” بہ چيو وڃي ٿو۔ پاڻي، درياه ۽ اڏيري لال جو تصور اڏيري لال جو تصور قديم زماني کان هلندو اچي ٿو۔ ان ۾ اهو پراڻو خيال سمايل آهي تہ سڄي جھان جو مدار پاڻي تي آهي۔ مسلمانن انھيءَ ساڳئي فڪر کي خواجھ خضر جي صورت ۾ محفوظ رکيو۔ سنڌ ۾ درياه جتان جتان وهيو، اتي اڏيري لال جا آستان ٺهندا ويا ۽ درياه شاه جي عقيدت جو سلسلو جاري رهيو۔ اڄ بہ ساڌ ٻيلي، روهڙي، نصرپور، سيوهڻ، ٺٽي ۽ ٻين ڪيترن هنڌن تي اڏيري لال سان منسوب آستان موجود آهن۔ شيخ طاهر عرف اڏيرو لال اڳوڻي ضلعي حيدرآباد، ۽ هاڻي ضلعي مٽياريءَ ۾، اڏيري لال جو آستان درياه جي ڪپ تي جھيجن جي ڳوٺ ۾ واقع هو، جيڪو هاڻي “اڏيرو لال” جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو۔ اتفاق سان انھيءَ هنڌ تي مشهور درويش شيخ طاهر جي مزار بہ موجود هئي، جنهن کي پوءِ اڪبر بادشاه ڪوٽ ڏياريو۔ بعد ۾ هڪ هندو اڳواڻ، بيدار سنگھ پٽ شامداس، سنبت 1634 ۾ اڏيري جي آستان جي اڏاوت ڪرائي۔ هن وقت اڏيري لال جي آستان، کوہ ۽ پوڄا پاٺ وارن هنڌن جي سار سنڀال “ديوي ماتا” نالي هڪ پرهيزگار هندو عورت ڪري ٿي، جڏهن تہ شيخ طاهر جي مقبري جا متولي جھيجا برادريءَ جا ماڻھو آهن، جيڪي هاڻي پاڻ کي شيخ سڏائين ٿا۔ اڏيري لال جي ميلي سان لاڳاپيل هڪ دلچسپ روايت اها بہ آهي تہ ميلي جي موقعي تي هندو، اڏيري لال جي سماڌيءَ کي کير سان ڌوئين ٿا، جڏهن تہ نذر ۽ مڃتا طور ملندڙ رقم مسلمان شيخ وٺن ٿا۔ اڏيري لال جي مندر جي ڀت سان لڳ مسجد پڻ موجود آهي، جيڪا سنڌ ۾ مذهبي رواداريءَ جو هڪ اعليٰ مثال آهي۔ روايتن موجب، اڏيري لال جي آستاني يا حجري جي ديوارن تي اڳ مورتين ۽ پاڻيءَ جي ديوتا واري روپ جي چترڪاري ٿيل هئي، جيڪا ايوبي دور ۾ ڪجھ تعصب پسند ماڻهن رنگ هڻائي مٽائي ڇڏي۔ ميرڪ شاه، درياه شاه ۽ جھولي لال جي لوڪ روايت ٺٽي بابت ڪجھ روايتي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ميرڪ شاه نالي هڪ حڪمران اتي جي هندن کي زوريءَ مسلمان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔ تڏهن هنن درياه شاه کي پڪاريو، جنهن سندن دانھن ٻڌي۔ پوءِ هڪ جوان، گھوڙي تي سوار ٿي، پاڻيءَ مان ظاهر ٿيو ۽ ميرڪ شاه کي وڃي سمجھايائين تہ ڪنهن بہ حاڪم کي زور زبردستي ڪرڻ نہ گھرجي، ۽ هندو توڙي مسلمان پاڻ ۾ ڀائرن وانگر محبت سان گڏ رهن۔ چيو وڃي ٿو تہ ميرڪ شاه انھيءَ هستيءَ جا کي معجزا ڏسي حيران ٿي ويو ۽ سڀني سان هڪجھڙي هلت هلڻ جو اقرار ڪيائين۔ ان کان پوءِ اهو اوتاري پرش نصرپور ۾ رتني نالي ڀائيبند جي گهر ۾ جنم ورتو، جنهن کي “اڏيرو لال” چيو ويو۔ هڪ لساني وضاحت موجب، سنسڪرت ۾ “اُڊو” جي معنيٰ پاڻي آهي، ۽ ورڻ ديوتا سان لاڳاپيل هجڻ سبب “اُڊوراج” يا “اُڊوور” جھڙا لفظ استعمال ٿيندا هئا، جيڪي پوءِ بدلجي “اڏيرو” بڻيا۔ انھيءَ لحاظ سان اڏيرو لال کي ورڻ ديوتا جو اوتار بہ سمجھيو ويو آهي۔ روايتن موجب سندس جنم وڪرمي سنبت 1007 ۾ چيٽي چنڊ، يعني ٻيج تِٿ، جمعي جي ڏينھن ٿيو۔ انھيءَ ڏينھن کي ڪجھ هنڌن تي “ٿارو” يا “ٺارو” بہ چيو وڃي ٿو۔ چيو وڃي ٿو تہ درياه جا شيوڪ انھيءَ ڏينھن گوشت ۽ شراب کان پرهيز ڪندا هئا۔ “امر لال” جو نالو بہ انھيءَ ڪري ڏنو ويو، جو کيس سدائين زندہ، هميشہ قائم ۽ روحاني طور حاضر سمجھيو وڃي ٿو۔ انھيءَ ڪري کيس “زندہ پير” پڻ سڏيو وڃي ٿو۔ اڄ تائين هندن سان گڏ ڪيترن مسلمانن جو بہ مٿس عقيدو موجود آهي۔ اڏيري لال جي درگاه جا مجاور مسلمان آهن، جيڪي کيس “شيخ طاهر” چون ٿا۔ سنڌي سال چيٽ مھيني کان شروع ٿئي ٿو، ۽ اڏيري لال جو جنم بہ چيٽي چنڊ تي ٻڌايو وڃي ٿو، تنھنڪري چيٽ جو مھينو دهلن، دمامن، ڇيڄن، ڇڻڪارن ۽ ميلن سان شروع ٿيندو آهي۔ درياناٿ ۽ دياناٿ بابت بحث گورکناٿ سان لاڳاپيل هڪ روايت پڻ ملي ٿي، خاص طور انهن هندو سنڌين ۾، جيڪي 1947ع کان پوءِ هندستان لڏي ويا۔ انهن مان کي ماڻھو چون ٿا تہ سنڌي هندن جي پوڄيل درياه ديوتا، اڏيرو لال، کي گورکناٿ دِيڪشا ڏني ۽ “الک نرنجن” نالي گرو منتر عطا ڪيو۔ بهرحال، اڏيرو لال جي عقيدتي شاعري، جيڪا “پنجرن” جي نالي سان مشهور آهي، ان ۾ اهڙي نسبت جو واضح ذڪر نٿو ملي۔ ڪجھ محققن، جھڙوڪ جارج برگز، اڏيري لال جي ڪنڦٽا يا ناٿ روايت سان وابستگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي۔ سندس خيال موجب، اوڏيرو لال، جنهن کي ڪٿي درياناٿ بہ چيو ويو آهي، درياپنٿ جو باني هو، جيڪو ڪنڦٽن جي هڪ شاخ هئي۔ پر هن راءِ بابت ڪيترائي اعتراض بہ سامهون اچن ٿا۔ مثال طور، درياناٿ جو نالو ناٿن جي زباني فهرستن ۾ گھڻو مضبوط نموني سان ظاهر نٿو ٿئي، ۽ ڪٿي “دريا” تہ ڪٿي “دياناٿ” جا نالا اچن ٿا، جنهن سبب سڃاڻپ ۾ مونجھارو پيدا ٿئي ٿو۔ اهو بہ ممڪن آهي تہ درياناٿ، دريا شاه ۽ دياناٿ جھڙن نالن جي مشابهت سبب مختلف روايتون هڪ ٻئي سان ملي ويون هجن۔ علمي لحاظ کان، انھيءَ سڄي نسبت کي احتياط سان ڏسڻ جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ تہ تاريخي ثبوتن جي کوٽ موجود آهي۔ لوڪ ڪهاڻيون ۽ ڏند ڪٿائي بيان هڪ مشهور ڏند ڪٿا موجب، هندوئن ۽ مسلمانن جي ڊگھي گڏيل زندگيءَ کان پوءِ ٺٽي تي ميرڪ شاه نالي هڪ نئون امير حڪومت ڪرڻ لڳو۔ پنهنجي صلاحڪارن جي چوڻ تي هن حڪم ڏنو تہ مقامي هندو اسلام قبول ڪن، نہ تہ کين قتل ڪيو وڃي۔ انھيءَ خطري جي وقت هندوئن سنڌو درياه کان دعا گھري، ۽ کين اها آس ملي تہ ورڻ ديو ٻار جي روپ ۾ اچي سندن مدد ڪندو۔ روايت مطابق، وڪرمي سنوت 1007، يعني 950ع ڌاري، چيٽ مھيني جي چيٽي چنڊ تي لوهانا گھراڻي ۾ جھولي لال جو جنم ٿيو۔ ٿوري ئي وقت ۾ اها ڳالھ پکڙجي وئي تہ هي ٻار هڪ اوتاري هستي آهي۔ جڏهن ميرڪ شاه کي خبر پئي تہ ماڻھو هن ٻار کي ديوتا جو اوتار سمجھي پوڄين ٿا، تڏهن هن پنهنجي وزيرن کي جاچ لاءِ موڪليو۔ وزيرن موٽي اچي ٻڌايو تہ هي ٻار ڪڏهن نوجوان سورمي جي صورت اختيار ڪري ٿو، ڪڏهن پوڙهي انسان جي، ۽ ڪڏهن وري ٻار جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو۔ ڪڏهن هو مڇيءَ تي سوار ٿي سنڌو درياه تي هلندو ڏسڻ ۾ اچي ٿو، ۽ ڪڏهن حڪيم وانگر ڳالھيون ڪري ٿو۔ ڪجھ روايتن ۾ اهو بہ چيو ويو آهي تہ هن نصيرپور وٽ سنڌو ۾ داخل ٿي بُکر وٽ ظاهر ٿيڻ جھڙا معجزا بہ ڏيکاريا۔ آخرڪار، ميرڪ شاه پاڻ جھولي لال سان مليو۔ جھولي لال کيس سمجھايو تہ هندو ۽ مسلمان هڪ ئي خدا تي ايمان رکن ٿا، ۽ ڪنهن تي بہ زبردستي مذهب مڙهڻ درست نہ آهي۔ پوءِ، مختلف روايتن موجب، يا تہ ميرڪ شاه فوري طور پنهنجي پاليسي بدلائي، يا وري ڪجھ وڌيڪ معجزن کان پوءِ نرم ٿيو۔ آخرڪار هن پنهنجو حڪم واپس ورتو ۽ سڀني سان انصاف ڪرڻ جو واعدو ڪيو۔ مختلف روايتون ۽ تاريخي خاموشي جھولي لال جي ڪهاڻي ويهين صديءَ کان اڳ لکيل علائقائي تاريخن ۾ واضح نموني سان نٿي ملي۔ اڪثر روايتون سنڌي قومي هم آهنگي، مذهبي برداشت ۽ گڏيل سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، پر انهن جي تفصيلن ۾ فرق موجود آهي۔ سنڌي مسلمانن بہ جھولي لال بابت پنھنجون روايتون ترتيب ڏنيون آهن، جن ۾ کيس ڪڏهن خواجھ خضر، ڪڏهن شيخ طاهر ۽ ڪڏهن درياه سان لاڳاپيل روحاني هستيءَ طور ڏٺو وڃي ٿو۔ هندو روايتن ۾ جھولي لال جو جنم نالو ڪٿي اُڏيرولال، ڪٿي امرلال، ۽ ڪٿي درياساهب ٻڌايو وڃي ٿو۔ ساڳي طرح ڪٿي کيس وشنو جو اوتار سمجھيو ويو آهي، تہ ڪٿي ورڻ ديو جو روپ۔ کي روايتون چون ٿيون تہ ميرڪ شاه فوراً مڃي ويو، جڏهن تہ کي ٻي روايتون جھولي لال جي جنگي يا معجزاتي ڪردار تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون۔ چيٽي چنڊ ۽ چاليو صاحب چيٽي چنڊ سنڌي هندن جو اهم مذهبي ۽ ثقافتي ڏڻ آهي، جيڪو چيٽ مھيني ۾ ملھايو ويندو آهي۔ هي بهار جي آمد، نئين سال جي شروعات ۽ اڏيرولال جي جنم ڏينھن طور مڃيو وڃي ٿو۔ چاليو صاحب يا چاليهو صاحب چاليہ ڏينھن جو هڪ خاص ورت يا عقيدتي دور آهي، جيڪو سنڌي هندو جھولي لال جي شڪراني طور ملھاين ٿا۔ هن جي نسبت ان ڳالھ سان جوڙي وڃي ٿي تہ جھولي لال کين زبردستي مذهب مٽائڻ کان بچايو۔ هن ورت جون تاريخون هندو ڪئلينڊر موجب بدلجنديون رهن ٿيون۔ درگاهون ۽ عقيدت جا مرڪز جھولي لال يا اُڏيرو لال جي درگاه سنڌ جي ضلعي مٽياريءَ ۾ واقع آهي، جتي هندو ۽ مسلمان گڏجي عقيدت جو اظهار ڪن ٿا۔ هي درگاه گڏيل مذهبي ورثي ۽ سنڌ جي رواداريءَ جي هڪ اهم نشاني آهي۔ ڀارت ۾ سنڌي هندن ڪڇ، گجرات ۾ “جھولي لال تيرٿڌام” نالي هڪ مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز قائم ڪيو آهي۔ هتي جھولي لال جو 100 فوٽ اوچو مجسمو، ميوزيم، ڌيان مرڪز ۽ ثقافتي هال موجود آهن۔ هي هنڌ جديد دور ۾ سنڌي سڃاڻپ ۽ عقيدت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو آهي۔ شڪل ۽ علامتون عام تصويرن ۾ جھولي لال کي ڏاڙهيءَ واري بزرگ جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي، جيڪو پدماسن ۾ ڪملي جي گل تي ويٺو هوندو آهي، ۽ اهو گل پلو مڇيءَ تي رکيل هوندو آهي۔ ڪڏهن سندس هٿ ۾ مذهبي ڪتاب ۽ جاپ مالا بہ ڏيکاري ويندي آهي۔ سون جو تاج، مور جو پن ۽ شاهي لباس سندس مشهور علامتون آهن۔ ڪڏهن کيس زعفراني پوشاڪ ۾ بہ پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪا پاڪيزگي، عقيدت ۽ روحانيت جي علامت سمجھي وڃي ٿي۔ اڏيري لال يا جھولي لال صرف هڪ مذهبي شخصيت نہ، پر سنڌ جي گڏيل ثقافت، درياه سان روحاني تعلق، مذهبي رواداري، ۽ سنڌي سڃاڻپ جي اهم علامت آهي۔ هندو کيس اوتار ۽ سرپرست بزرگ سمجھن ٿا، جڏهن تہ مسلمان روايتن ۾ هو خواجھ خضر يا شيخ طاهر جھڙي روحاني هستيءَ سان ڳنڍيل نظر اچي ٿو۔ سندس شخصيت بابت لوڪ ڪهاڻيون، مذهبي عقيدت، تاريخي سوال ۽ ثقافتي تشريحون سڀ گڏجي هڪ اهڙو وڏو روايتي جھان ٺاهين ٿيون، جيڪو خاص طور چيٽي چنڊ جي موقعي تي وڌيڪ زندہ ٿي اڀري ٿو۔