سنڌ ۾ ذهني صحت جو بحران: پنجن سالن کان پاليسي غائب، ماهر رڳو 10 ضلعن تائين محدود
سنڌ ۾ ذهني صحت جي سهولتن جي کوٽ سبب ڊپريشن، پريشاني ۽ ٻين نفسياتي بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ علاج حاصل ڪرڻ ڏکيو بڻجي ويو آهي.
سنڌ ۾ ذهني صحت جي سهولتن جي کوٽ سبب ڊپريشن، پريشاني ۽ ٻين نفسياتي بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ علاج حاصل ڪرڻ ڏکيو بڻجي ويو آهي. صوبي ۾ گذريل پنجن سالن کان ذهني صحت بابت ڪا صوبائي پاليسي موجود ناهي، جڏهن تہ نفسياتي علاج جا ماهر بہ رڳو 10 ضلعن تائين محدود آهن.
اهڙي صورتحال ۾ ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ ذهني بيماريءَ جو علاج ڪرائڻ اڃا بہ ڏکيو ٿي پيو آهي. ويجھو ڪو ماهر ڊاڪٽر نہ هئڻ ڪري کين علاج لاءِ اهم شهرن جھڙوڪ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا پنڌ ڪرڻا پون ٿا. ڪيترائي ماڻھو تہ اهو بہ نٿا ڄاڻن تہ پنهنجي تڪليف لاءِ ڪنهن سان رابطو ڪن، خاص ڪري جڏهن سندن علائقي ۾ نہ ڪو نفسياتي ماهر هجي ۽ نہ ئي علاج جي ڪا مناسب سهولت موجود هُجي.
سنڌ ۾ ذهني صحت جا ماهر تمام ٿورا آهن ۽ اهي بہ رڳو 10 ضلعن ۾ خدمتون ڏئي رهيا آهن. انگن اکرن موجب، سڄي سنڌ ۾ لڳ ڀڳ نفسيات جا 140 ماهر موجود آهن، جڏهن تہ باقي 20 ضلعن ۾ اهڙين خدمتن جي موجودگي بابت ڪا ڄاڻ سامهون نہ آئي آهي. ٻهراڙين ۽ ننڍن شهرن ۾ رهندڙ ماڻهن کي علاج لاءِ ڪراچي جھڙن شهرن جو رخ ڪرڻو پوي ٿو. پري کان اچڻ وڃڻ، سفر جو خرچ ۽ گهر جي محدود آمدني ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ علاج ڪرائڻ ڏکيو بڻائي ڇڏيو آهي. بيماريءَ سبب اڳ ئي پريشان ماڻھو جڏهن علاج لاءِ بہ پريشان ٿين ٿا، تہ سندن تڪليف اڃا وڌي وڃي ٿي.
سنڌ مينٽل هيلٿ اٿارٽي جي اعزازي چيئرمين ڊاڪٽر ڪريم خواجا جو چوڻ آهي تہ پاڪستان جي 30 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڊپريشن ۽ ٻين ذهني بيمارين ۾ مبتلا آهي. سندس ٻڌايل انگن اکرن موجب، سڄي ملڪ ۾ ذهني صحت جا لڳ ڀڳ 600 ماهر آهن، جن مان 140 سنڌ ۾ ڪم ڪن ٿا. سنڌ ۾ بہ انهن ماهرن جون خدمتون رڳو 10 ضلعن تائين محدود آهن، جڏهن تہ باقي ضلعن ۾ نفسياتي علاج جا ماهر موجود ناهن. اهڙي صورتحال ۾ ماڻهن لاءِ علاج ڪرائڻ جا موقعا سندن رهائش واري علائقي تي دارومدار رکن ٿا. وڏن شهرن ۾ رهندڙ ماڻهن کي ماهر ڊاڪٽرن تائين پهچڻ نسبتاً آسان آهي، پر ننڍن شهرن ۽ ٻهراڙين ۾ رهندڙ ماڻهن کي علاج لاءِ ڏکيائين کي منھن ڏيڻو پوي ٿو.
سنڌ ۾ ذهني صحت بابت ڪا واضح پاليسي نہ هجڻ ڪري بيمارين جي اصل صورتحال معلوم ڪرڻ بہ ڏکيو ٿي پيو آهي. صوبي ۾ اهڙا مڪمل ۽ ڀروسي جوڳا انگ اکر موجود ناهن، جن مان خبر پئجي سگھي تہ ڪيترا ماڻھو ذهني بيمارين ۾ مبتلا آهن ۽ کين ڪهڙي قسم جي علاج جي ضرورت آهي. مريضن جي تعداد ۽ موجود سهولتن بابت صحيح ڄاڻ نہ هئڻ سبب اهو فيصلو ڪرڻ بہ ڏکيو آهي تہ ڪهڙي ضلعي ۾ وڌيڪ ڊاڪٽرن، اسپتالن يا علاج جي مرڪزن جي ضرورت آهي. جيڪڏهن بيمارين ۽ علاج جي سهولتن بابت مڪمل انگ اکر موجود هجن، تہ ضرورت موجب ماهر مقرر ڪرڻ ۽ سهولتون پهچائڻ ۾ آساني ٿي سگھي ٿي.
ماهرن موجب، پاڪستان ۾ ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن جو انگ گذريل پنجن سالن دوران لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيو آهي. اندازو آهي تہ ملڪ جي 30 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڊپريشن ۽ ٻين نفسياتي مسئلن کي منھن ڏئي رهي آهي. سنڌ ۾ صورتحال ڪيتري خراب آهي، ان بابت پوري ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ صوبي ۾ مريضن ۽ علاج جي سهولتن بابت ڀروسي جوڳا انگ اکر گڏ نہ ڪيا ويا آهن. ماهرن جو چوڻ آهي تہ ذهني بيمارين جي صحيح صورتحال معلوم ڪرڻ لاءِ باقاعدہ انگ اکر گڏ ڪرڻ ضروري آهي، جيئن مريضن جي ضرورتن کي سمجھي سگھجي ۽ انهن علائقن ۾ علاج جون سهولتون وڌائي سگھجن، جتي انهن جي کوٽ آهي.
هائير ايجوڪيشن ڪميشن (ايڇ اي سي) پاران ڊسٽنگوئشڊ نيشنل اينڊ ميريٽوريس پروفيسر جو اعزاز حاصل ڪندڙ پروفيسر ڊاڪٽر محمد اقبال آفريدي جو چوڻ آهي تہ پاڪستان ۾ هر ٽن ماڻهن مان هڪ ڄڻو ڪنهن نہ ڪنهن نفسياتي بيماري ۾ مبتلا آهي، جڏهن تہ سڄي دنيا ۾ هر پنجن ماڻهن مان هڪ ڄڻو اهڙي تڪليف کي منھن ڏئي ٿو. سندس چوڻ موجب، مردن توڙي عورتن ۾ ڊپريشن جا ڪيس سامهون اچي رهيا آهن. ڊاڪٽر آفريدي گھريلو جھيڙن ۽ سماجي دٻاءَ کي عورتن ۾ ذهني مسئلن جا اهم سبب قرار ڏنو. ذهني تڪليف ۾ مبتلا ماڻهن کي بروقت علاج ۽ ماهرن جي مدد جي ضرورت هوندي آهي، پر ڪيترن ئي علائقن ۾ نفسياتي ماهر موجود نہ هئڻ ڪري کين علاج ڪرائڻ لاءِ پريشانين کي منھن ڏيڻو پوي ٿو.
نوجوانن جي ذهني صحت بابت بہ ڳڻتي وڌي رهي آهي. پروفيسر ڊاڪٽر اقبال آفريدي موجب، ملڪ جي خراب معاشي صورتحال، بيروزگاري، دهشتگردي ۽ مستقبل بابت بيچني نوجوانن کي ذهني دٻاءَ ۾ مبتلا ڪري رهي آهي. روزگار نہ ملڻ ۽ اڳتي زندگي ڪيئن گذرندي، ان بابت پريشاني سندن ذهني سڪون کي متاثر ڪري ٿي. ڊاڪٽر آفريدي آئس سميت ٻين نشي آور شين جي وڌندڙ استعمال ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن جي حد کان وڌيڪ استعمال کي بہ نوجوانن لاءِ ڳڻتيءَ جوڳو قرار ڏنو. سندس چوڻ آهي تہ نوجوانن جي انهن مسئلن کي سمجھڻ ۽ کين وقت سر مدد فراهم ڪرڻ لاءِ ذهني صحت جي ماهرن تائين سندن پهچ آسان بڻائڻ ضروري آهي.
پاڪستان سائيڪيٽرڪ سوسائٽي جي صدر پروفيسر واجد علي اخونزادہ موجب، ملڪ ۾ هر چئن نوجوانن مان هڪ ۽ هر پنجن ٻارن مان هڪ ٻار ڪنهن نہ ڪنهن نفسياتي بيماري ۾ مبتلا آهي. هن چيو تہ پاڪستان ۾ نفسياتي ماهرن جي کوٽ آهي ۽ ذهني صحت جي علاج لاءِ وڌيڪ وسيلا خرچ ڪرڻ جي ضرورت آهي. ٻارن ۽ نوجوانن ۾ ذهني بيمارين جا وڌندڙ مسئلا ڏسندي، ضروري آهي تہ علاج جون سهولتون رڳو وڏن شهرن تائين محدود نہ هئڻ گھرجن. ننڍن شهرن ۽ ٻهراڙين ۾ رهندڙ ٻارن ۽ نوجوانن کي بہ ماهر ڊاڪٽرن تائين پهچ ۽ مناسب علاج ملڻ گھرجي.
ماهرن جو چوڻ آهي تہ سنڌ ۾ ذهني صحت بابت هڪ واضح پاليسي جوڙڻ جي ضرورت آهي، جنهن تحت بيمارين کان بچاءَ، وقت سر سڃاڻپ ۽ مناسب علاج جو بندوبست ڪيو وڃي. مريضن کي ضرورت موجب لاڳاپيل ماهرن تائين پهچائڻ جو نظام بہ هئڻ گھرجي. نفسياتي ماهرن جي تربيت سان گڏ ضلعن ۾ علاج جون سهولتون وڌائڻ ۽ ذهني بيمارين بابت صحيح انگ اکر گڏ ڪرڻ تي بہ ڌيان ڏيڻ ضروري آهي. اهڙي پاليسي سان خبر پئجي سگھندي تہ ڪهڙن ضلعن ۾ ماهرن جي کوٽ وڌيڪ آهي ۽ ڪٿي نوان علاج جا مرڪز قائم ڪرڻ يا موجود سهولتن کي بهتر بڻائڻ جي ضرورت آهي.
سنڌ ۾ ذهني صحت جي مسئلن کي منھن ڏيڻ لاءِ رڳو پاليسي ٺاهڻ ڪافي ناهي، ان تي عمل ڪرڻ ۽ وقت بوقت ان جي نتيجن جو جائزو وٺڻ بہ ضروري آهي. هر ضلعي ۾ ضرورت موجب نفسياتي ماهر مقرر ڪرڻ، علاج جون سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ بيمارين بابت صحيح انگ اکر گڏ ڪرڻ سان صورتحال کي بهتر نموني سمجھي سگھجي ٿو. ماڻهن کي ذهني بيمارين بابت آگاهي ڏيڻ بہ ضروري آهي، جيئن هو پنهنجي تڪليف کي سمجھي سگھن ۽ ضرورت پوڻ تي بنا دير ماهر ڊاڪٽر کان مدد وٺي سگھن.
سنڌ ۾ اڄ بہ ڪيترن ئي علائقن جا ماڻھو ذهني صحت جي ماهرن تائين پهچي نٿا سگھن. گذريل پنجن سالن کان ذهني صحت بابت صوبائي پاليسي نہ هجڻ ۽ بيمارين بابت صحيح انگ اکر موجود نہ هئڻ سبب مسئلي جي شدت جو اندازو لڳائڻ ۽ ان جو حل ڳولڻ ڏکيو بڻيل آهي. ڊپريشن، پريشاني ۽ ٻين نفسياتي تڪليفن ۾ مبتلا ماڻهن کي مناسب علاج تڏهن ملي سگھندو، جڏهن سهولتون وڏن شهرن تائين محدود رکڻ بدران ننڍن شهرن ۽ ٻهراڙين تائين بہ پهچايون وينديون ۽ ماڻهن کي پنهنجي علائقي ۾ ماهر ڊاڪٽرن کان علاج ڪرائڻ جو موقعو ملندو.